Homepage 'de Luikerwaal'

 

Lantaarnplaten en -plaatjes (2)

 

DEEL 1:
VERVAARDIGING VAN DE AFBEELDINGEN

Het begin
Schaduwbeelden
Handgeschilderde platen
Transparante verven
Kunstschilders
Productiemethoden
Onderwerpen
Decalcomanie
Plakplaatje
Serieproductie
Doe-het-zelf
Diapositieven
Natte platen
Woodburydruk
Levende figuren
Fotogrammen

DEEL 2:
ENKELVOUDIGE LANTAARNPLATEN
Gevat in houten panelen
Houtsoorten
Lange glazen
Omraming
Gebrek aan normalisatie
Cirkelvormige afbeelding
Panoramaglazen
Series
8,3 x 8,3 cm formaat
Wereldformaat
Series
Primus Junior Lecturers
Projektion für Alle
Begeleidende teksten
Ronde lantaarnplaten en andere formaten

DEEL 3:
SAMENGESTELDE PLATEN
Beweegbare platen
Musschenbroek
Mechaniekjes
Hebelbilder
Schuifplaten
Bewegende landschappen
Veranderende beelden
Overvloeiers (dissolving views)
Sneeuwval
Chromatropen
David Brewster
Caleidoscoop



 

ENKELVOUDIGE LANTAARNPLATEN

Gevat in houten panelen:

De eerste op glas geschilderde lantaarnplaten werden gevat in houten plankjes met ronde uitsparingen. Soms waren er meerdere afbeeldingen per plaat; meestal slechts een enkele. De glaasjes chateaumet de afbeeldingen werden met behulp van een ronde metalen veer in de sponning van het houten raam geklemd. Ook de eerste platen die verschenen in het zogenaamde ‘wereldformaat’, 8,3 x 8,3 cm, werden vaak in een houten omraming geleverd. De lantaarnplaten moesten vaak van hot naar her meegesjouwd worden. Om die reden werd meestal het lichte populierenhout voor de omraming gebruikt. In Engeland gebruikte men hier ook mahonie voor. Ook de firma Andres Krüss uit Hamburg paste deze houtsoort toe omdat zij erg hard was, en dus geschikt voor veelvuldig gebruik. Op de houten panelen vinden we vaak etiketten met de titel of een nummer in verschillende handschriften. Dat geeft aan dat de platen nog wel eens van eigenaar wisselden. Ook komt het voor dat er verschillende titels op de ramen vermeld zijn; het gebeurde nogal eens dat er een glas brak en dan werd er gewoon een ander in de omraming gezet.

 

Langwerpige glazen:

Wellicht het grootste deel van de lantaarnplaten is uitgebracht in de vorm van langwerpige glazen, met meer dan één afbeelding per glas. Aanvankelijk werden ook deze, met de hand geschilderde glazen, in houten lijstjes gevat waardoor ze minder kwetsbaar waren en gemakkelijk te hanteren waren tijdens de projectie.

Met de komst van het 8,3 x 8,3 formaat kwamen ook de carriers of platenschuiven. Daarin konden ook de bredere soorten lange glazen vertoond worden. De houten lijstjes werden hierdoor overbodig en verdwenen,strip eerst bij de bredere glazen, later ook bij de smalle glazen voor de kleine huiskamerlantaarns. De glazen werden nu omplakt met papierstroken in vele kleuren en motieven. Bepaalde firma’s gebruikten speciaal papier voor het omplakken van hun glazen. De glazen van Roose uit Neurenberg zijn vaak omplakt met roze ruitjespapier; Bing gebruikte vaak wit papier met gouden sterretjes. De bredere glazen werden ook vaak voorzien van een dekglas om ze tegen beschadiging te beschermen. De smalle glazen, van 2 tot 5 cm breed, die gebruikt werden in de goedkopere speelgoedlantaarns, werden vrijwel altijd slechts beschermd door een laagje transparante lak.

Van enige normalisatie in breedtes en lengtes is geen sprake; iedere fabrikant had zijn eigen maatvoering. Glazen van 6 cm breed bestaan bijvoorbeeld met een lengte van 20, 20,5 of 27,5 cm. De vroegste exemplaren zijn vaak onregelmatig gesneden en het glas bevat soms kleine luchtbelletjes

Lange glazen werden geleverd met handschilderwerk, decalcomanie en met fotografische afbeeldingen. Op de lange glazen kunnen drie, vier, vijf of zelfs zes afbeeldingen naast elkaar zijn aangebracht. Bijna altijd zijn deze afbeeldingen cirkelvormig; Panoramaglas van Ernst Plankeen enkele keer vierkant. De ruimte tussen de plaatjes werd opgevuld met zwarte verf. Daarnaast zijn er ook glazen waarop de afbeeldingen niet omcirkeld zijn. Op deze z.g. panoramaglazen is er vrijwel altijd een duidelijk verband tussen de figuren. Zij tonen b.v. een kerstmarkt met stalletjes of een optocht van muzikanten. Deze plaatjes werden langzaam, zonder onderbreking, door de toverlantaarn geschoven. Bij anderen, waarop de afbeeldingen niet of nauwelijks verband houden met elkaar, werden de figuren met onderbrekingen vertoond, net als bij de omcirkelden.

Deze glazen werden meestal uitgegeven in series van twaalf glazen, waarop de afbeeldingen apart genummerd konden voorkomen. Glas 1 bevatte dan bijvoorbeeldDoosje lantaarnplaten van G.B.N. de afbeeldingen 1 t/m 4. Zo bestond een complete serie uit 48 afbeeldingen. In andere gevallen werd slechts per glas genummerd of komt helemaal geen nummering op de glazen voor. Vaak bevonden zich in de verpakkingsdoos van de kleine huiskamertoverlantaarns uitgespaarde ruimten waarin een serie plaatjes werd meegeleverd. Al naar gelang van de mogelijkheden van de lantaarn en de prijs werd ook nog een enkele chromatroop of schuifplaat hieraan toegevoegd.

 

8,3 x 8,3 cm en overige formaten.

Lantaarnplaten van 8,3 x 8,3 cm werden voornamelijk gebruikt in de grotere lantaarns die vaak voor het ‘aanschouwelijk onderwijs’ werden gebruikt, ook wel ‘sciopticons’ genoemdballon; de kleinere, huiskamerlantaarns werkten meer met de lange glazen. Hoewel dit formaat wel het 'wereldformaat' werd genoemd, werden in Duitsland ook platen van 8,5 x 8,5 cm geproduceerd. De glazen werden geleverd met en zonder dekglas. Vaak werden ze door de wederverkopers van een dekglas voorzien, eventueel op verzoek van de klant. Op dit formaat verschenen plaatjes in handschilderwerk, decalcomanieën, glasdiapositieven en glasfotogrammen (fotografisch vermenigvuldigde getekende afbeeldingen). Ze werden geleverd in houten raampjes, met metalen of papieren omraming, of helemaal ‘kaal’.

Deze platen werden meestal verkocht in series van 6, 8, 12 of 24, maar ook wel per stuk. De bekende series van de Engelse firma Butcher & Sons die van 1870-1906 als ‘Primus Junior Lecturers Series’ werden uitgegeven, verschenen in pfuraldoosjes met acht plaatjes (zie de Primus Catalogus). Verhalen als ‘Gullivers Travels’ werden op 24 platen, verdeeld over drie series van acht stuks uitgebracht. Een zeer bekende en veelomvattende uitgave waren de ‘Projektion für Alle’-series van Unger en Hoffman uit Dresden. Deze series waren goed verzorgd en werden vaak gebruikt voor educatieve doeleinden

De verhalende of de educatieve series werden meestal uitgebracht met een verklarende tekst. Die kon op de platen zelf zijn aangebracht, of los zijn bijgevoegd op een velletje papier. De ‘Projektion für Alle’-series waren vaak voorzien van een boekje met bijbehorende teksten. Helaas zijn de los bijgevoegde teksten natuurlijk vaak verloren gegaan. Ook verschenen veel platen zonder merk, nummering of tekst en werden tijdens het vele gebruik uit hun oorspronkelijke rondeverpakking gehaald, waardoor het zoeken naar de herkomst van de platen vaak ernstig bemoeilijkt wordt. Bovendien brachten veel wederverkopers de platen uit onder een ‘eigen merk’ en werden identieke series soms uitgebracht door verschillende fabrikanten.

Verder vermelden we nog de ronde lantaarnplaat, een glazen schijf waarop langs de rand een serie afbeeldingen, al dan niet in cirkeltjes, is aangebracht. Deze kon slechts gebruikt worden in speciaal hiervoor vervaardigde toverlantaarns van o.m. de fabrikanten Bing en Ernst Plank.

Soms vindt men ook zeer afwijkende formaten die dan vaak versneden lange glazen blijken te zijn, wellicht om gebroken glazen nog een tweede leven te gunnen.



  English version....  Wat is er nieuw op deze site?  ©1999-2015 'de Luikerwaal'
Alle rechten voorbehouden.
Bijgewerkt tot 25-09-2015.
Vorige pagina.....  Bovenrand pagina......  Volgende pagina.....